Savremeno krivično pravo i mogućnosti politike suzbijanja kriminaliteta – trenutno stanje, perspektive i očekivanja (II deo)
UDK: 343.85(497.6)
SAVREMENO KRIVIČNO PRAVO I MOGUĆNOSTI POLITIKE SUZBIJANJA KRIMINALITETA – TRENUTNO STANJE, PERSPEKTIVE I OČEKIVANJA (II deo)
Doc. dr Sadmir Karović, docent za krivičnopravnu naučnu oblast, Pravni fakultet, Univerzitet u Travniku, zaposlen u Državnoj agenciji za istrage i zaštitu.
Prof. dr Marina M. Simović, sekretar u Ombudsmanu za djecu Republike Srpske i vanredni profesor na Fakultetu pravnih nauka Panevropskog univerziteta „Apeiron“ u Banjoj Luci.
Rezime: U ovom radu autori apostrofiraju preventivno-zaštitnu funkciju savremenog krivičnog prava na planu krivičnopravnog suzbijanja kriminaliteta kao pravnog realiteta i složene društvene pojave koja je vjerni pratilac čovjeka od njegovog nastanka do danas kao i vanpravne oblike suprotstavljanja ovom fenomenu. Reakcija i odgovor čovjeka/društva u odnosu na kriminalitet u različitim periodima ljudske istorije su se mijenjali i prilagođavali realnim društvenim, političkim, ekonomskim, kulturološkim i drugim uslovima i okolnostima koje su uticale i imale presudan značaj na nastanak i ekspanziju različitih pojavnih oblika kriminaliteta. Politika suzbijanja kriminaliteta kao sveukupnost mjera i radnji u borbi protiv kriminaliteta predstavlja odgovor na različite oblike kriminaliteta, uvažavajući posebno specifične oblike organizovanog kriminaliteta kao pošasti savremenog doba. Također, međunarodna komponenta kriminaliteta potvrđuje tezu da ovaj fenomen po svojoj prirodi, organizovanosti, obimu, dinamici, pojavnim oblicima i drugim specifičnostima prevazilazi nacionalne granice i predstavlja globalni/svjetski problem koji zavređuje posebnu pažnju naučno-stručne javnosti. Praktično je i nemoguće promatrati vladavinu prava bez efikasne i energične institucionalne i vaninstitucionalne (društvene) borbe protiv svih oblika kriminaliteta kako na nacionalnom, tako i na međunarodnom nivou. Reformski procesi savremenog krivičnog prava (materijalnog i procesnog) prije svega usmjereni su na efikasnost krivičnog postupka kao i efikasnu i energičnu borbu protiv svih oblika kriminaliteta.
Ključne riječi: suzbijanje kriminaliteta, krivično djelo, krivično pravo.
Savremeno krivično pravo i mogućnosti politike suzbijanja kriminaliteta – trenutno stanje, perspektive i očekivanja (I deo)
UDK: 343.85(497.6)
SAVREMENO KRIVIČNO PRAVO I MOGUĆNOSTI POLITIKE SUZBIJANJA KRIMINALITETA – TRENUTNO STANJE, PERSPEKTIVE I OČEKIVANJA (I deo)
Doc. dr Sadmir Karović, docent za krivičnopravnu naučnu oblast, Pravni fakultet, Univerzitet u Travniku, zaposlen u Državnoj agenciji za istrage i zaštitu.
Prof. dr Marina M. Simović, sekretar u Ombudsmanu za djecu Republike Srpske i vanredni profesor na Fakultetu pravnih nauka Panevropskog univerziteta „Apeiron“ u Banjoj Luci.
Rezime: U ovom radu autori apostrofiraju preventivno-zaštitnu funkciju savremenog krivičnog prava na planu krivičnopravnog suzbijanja kriminaliteta kao pravnog realiteta i složene društvene pojave koja je vjerni pratilac čovjeka od njegovog nastanka do danas kao i vanpravne oblike suprotstavljanja ovom fenomenu. Reakcija i odgovor čovjeka/društva u odnosu na kriminalitet u različitim periodima ljudske istorije su se mijenjali i prilagođavali realnim društvenim, političkim, ekonomskim, kulturološkim i drugim uslovima i okolnostima koje su uticale i imale presudan značaj na nastanak i ekspanziju različitih pojavnih oblika kriminaliteta. Politika suzbijanja kriminaliteta kao sveukupnost mjera i radnji u borbi protiv kriminaliteta predstavlja odgovor na različite oblike kriminaliteta, uvažavajući posebno specifične oblike organizovanog kriminaliteta kao pošasti savremenog doba. Također, međunarodna komponenta kriminaliteta potvrđuje tezu da ovaj fenomen po svojoj prirodi, organizovanosti, obimu, dinamici, pojavnim oblicima i drugim specifičnostima prevazilazi nacionalne granice i predstavlja globalni/svjetski problem koji zavređuje posebnu pažnju naučno-stručne javnosti. Praktično je i nemoguće promatrati vladavinu prava bez efikasne i energične institucionalne i vaninstitucionalne (društvene) borbe protiv svih oblika kriminaliteta kako na nacionalnom, tako i na međunarodnom nivou. Reformski procesi savremenog krivičnog prava (materijalnog i procesnog) prije svega usmjereni su na efikasnost krivičnog postupka kao i efikasnu i energičnu borbu protiv svih oblika kriminaliteta.
Ključne riječi: suzbijanje kriminaliteta, krivično djelo, krivično pravo.
Krivičnoprocesna uloga i položaj tužioca u istrazi u Bosni i Hercegovini (II deo)
UDK: 343.163(497.6)
343.132/.133(497.6)
KRIVIČNOPROCESNA ULOGA I POLOŽAJ TUŽIOCA U ISTRAZI U BOSNI I HERCEGOVINI (II deo)
Doc. dr sc. Sadmir Karović, docent za krivičnopravnu naučnu oblast, Pravni fakultet, Univerzitet u Travniku, zaposlen u Državnoj agenciji za istrage i zaštitu.
Rezime: U ovom radu autor je aktualizirao tužilački koncept istrage u krivičnoprocesnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine sa posebnim osvrtom na krivičnoprocesnu ulogu i položaj tužioca u istrazi, uvažavajući njegove nadležnosti iz kojih se artikulira i jasno propisuje njegova rukovodna i nadzorna uloga u odnosu na ovlaštena službena lica u vezi s kreiranjem, planiranjem i materijaLizacijom operativne strategije i taktike postupanja u odnosu na konkretnu krivičnu istragu. Postoji dovoljna vremenska distanca od zadnje generalne reforme krivičnog procesnog zakonodavstva i usvajanja Zakona o krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini, sve do danas, kao vremenski okvir za sveobuhvatnu i kritičku analizu u cilju prepoznavanja pozitivne i negativne strane tužilačkog koncepta istrage, posebno u dijelu koji se odnosi na aspekt efikasnosti i zakonitosti. Kreiranje novih zakonskih rješenja procesne prirode zadnje dvije decenije je uslovljeno opšteprihvaćenom tendencijom humanizacije i demokratizacije društva što se neposredno odražava i na krivičnoprocesno zakonodavstvo u cjelini ne samo u Bosni i Hercegovini, već i u regiji. Nadležnosti tužioca u kontekstu pokretanja i sprovođenja istrage kao jedinog ovlaštenog autoriteta, neposredno determinira i suštinu tužilačkog koncepta istrage, koji pored tužioca i ovlaštenim službenim licima povjerava „široka“ ovlaštenja u vezi s prikupljanjem dokaza, informacija i obavještenja u skladu sa restriktivnim zakonskim uslovima. Autor nastoji da skrene pažnju naučno-stručne javnosti na nekoliko važnih aspekata djelovanja u istrazi sa taksativno određenim aktivnostima koje je potrebno kritički preispitati u cilju pronalaženja adekvatnih i srazmjerno potrebnih zakonskih rješenja usmjerenih prema povećanju efikasnosti. Cijeneći da su zakonska rješenja po svojoj prirodi i svrsi podložna naučno-stručnoj kritici i postupku preispitivanja u smislu srazmjernosti, efikasnosti i svrsishodnosti, nazire se realna mogućnost određenih intervencija na planu izmjena i dopuna u narednom periodu.
Ključne riječi: istraga, tužilac, Bosna i Hercegovina, ovlaštena službena lica.
Krivičnoprocesna uloga i položaj tužioca u istrazi u Bosni i Hercegovini (I deo)
UDK: 343.163(497.6)
KRIVIČNOPROCESNA ULOGA I POLOŽAJ TUŽIOCA U ISTRAZI U BOSNI I HERCEGOVINI (I deo)
Doc. dr sc. Sadmir Karović, docent za krivičnopravnu naučnu oblast, Pravni fakultet, Univerzitet u Travniku, zaposlen u Državnoj agenciji za istrage i zaštitu.
Rezime: U ovom radu autor je aktualizirao tužilački koncept istrage u krivičnoprocesnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine sa posebnim osvrtom na krivičnoprocesnu ulogu i položaj tužioca u istrazi, uvažavajući njegove nadležnosti iz kojih se artikulira i jasno propisuje njegova rukovodna i nadzorna uloga u odnosu na ovlaštena službena lica u vezi s kreiranjem, planiranjem i materijalizacijom operativne strategije i taktike postupanja u odnosu na konkretnu krivičnu istragu. Postoji dovoljna vremenska distanca od zadnje generalne reforme krivičnog procesnog zakonodavstva i usvajanja Zakona o krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini, sve do danas, kao vremenski okvir za sveobuhvatnu i kritičku analizu u cilju prepoznavanja pozitivne i negativne strane tužilačkog koncepta istrage, posebno u dijelu koji se odnosi na aspekt efikasnosti i zakonitosti. Kreiranje novih zakonskih rješenja procesne prirode zadnje dvije decenije je uslovljeno opšteprihvaćenom tendencijom humanizacije i demokratizacije društva što se neposredno odražava i na krivičnoprocesno zakonodavstvo u cjelini ne samo u Bosni i Hercegovini, već i u regiji. Nadležnosti tužioca u kontekstu pokretanja i sprovođenja istrage kao jedinog ovlaštenog autoriteta, neposredno determinira i suštinu tužilačkog koncepta istrage, koji pored tužioca i ovlaštenim službenim licima povjerava „široka“ ovlaštenja u vezi s prikupljanjem dokaza, informacija i obavještenja u skladu sa restriktivnim zakonskim uslovima. Autor nastoji da skrene pažnju naučno-stručne javnosti na nekoliko važnih aspekata djelovanja u istrazi sa taksativno određenim aktivnostima koje je potrebno kritički preispitati u cilju pronalaženja adekvatnih i srazmjerno potrebnih zakonskih rješenja usmjerenih prema povećanju efikasnosti. Cijeneći da su zakonska rješenja po svojoj prirodi i svrsi podložna naučno-stručnoj kritici i postupku preispitivanja u smislu srazmjernosti, efikasnosti i svrsishodnosti, nazire se realna mogućnost određenih intervencija na planu izmjena i dopuna u narednom periodu.
Ključne riječi: istraga, tužilac, Bosna i Hercegovina, ovlaštena službena lica.
Kriminološki aspekti nasilja i diskriminacije nad djecom školske dobi u Bosni i Hercegovini
UDK: 343.59-057.874(497.6)
343.8:[343.59:373(497.6)
KRIMINOLOŠKI ASPEKTI NASILJA I DISKRIMINACIJE NAD DJECOM ŠKOLSKE DOBI U BOSNI I HERCEGOVINI
Prof. dr Osman Jašarević, vanredni profesor, Pravni fakultet Univerziteta u Travniku.
Prof. dr Marina M. Simović, sekretar u Ombudsmanu za djecu Republike Srpske i vanredni profesor Fakulteta pravnih nauka Panevropskog univerziteta “Apeiron” u Banjoj Luci.
Farah Fazlagić, Bechler.
Rezime: Manje-više svi oblici nasilja su u određenom smislu devijantna, delinkventna ponašanja, odnosno akti nasilja. Nasilje predstavlja vrlo drsku i bezobzirnu primjenu fizičke sile, psihičke i druge protivpravne prijetnje u smislu protivzakonitog povrjeđivanja čovjeka i građanina. Nasilje se najčešće manifestuje na ulici, na poslu, sportskim terenima, priredbama i drugim javnim skupovima, u porodici, obdaništima, osmogodišnjim i srednjim školama, među djecom školske dobi i vršnjacima.
Akti nasilja se manifestuju u vidu krvnih delikata, porodičnog nasilja, delikta protiv čovječnosti, terorizma, zatim u vidu političke delinkvencije (politička ubistva) i dr. Bitna obilježja nasilja su sklonost ka iživljavanju i drskom ponašanju, bez razumnog povoda na prinuđivanje drugog da trpi takvo ponašanje, čime se teško vrijeđa njegovo dostojanstvo, ugled ili ugrožava fizički integritet.
Diskriminacija je svako razlikovanje, isključenje ili ograničenje provedeno na osnovu pola, vjere, rase u smislu ograničavanja prava, podjela prema različitim osobinama, pravnoj nejednakosti u međunarodnim odnosima ili diskriminacija ljudskih prava i osnovnih sloboda na političkom, ekonomskom, socijalnom, kulturnom, građanskom ili bilo kojem drugom planu.
Ključne riječi: nasilje – diskriminacija, devijantno ponašanje, nasilnik – diskriminator, djeca – vršnjaci, škola, prevencija.
Prikriveni istražilac i informator u krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini
UDK:343.985(497.6)
343.123.12(497.6)
351.746.2(497.6)
PRIKRIVENI ISTRAŽILAC I INFORMATOR U KRIVIČNOM POSTUPKU U BOSNI I HERCEGOVINI
Prof. dr Marina M. Simović, sekretar u Ombudsmanu za djecu Republike Srpske i vanredni profesor na Fakultetu pravnih nauka Panevropskog univerziteta „Apeiron“ u Banjoj Luci.
Prof. dr Vladimir M. Simović, tužilac Tužilaštva Bosne i Hercegovine i vanredni profesor Fakulteta za bezbjednost i zaštitu Nezavisnog univerziteta u Banjoj Luci i Fakulteta pravnih nauka Univerziteta „Vitez“ u Vitezu.
Rezime: Specifičnosti i složenosti realizacije posebne istražne radnje prikrivenog istražioca i informatora, pored mnogobrojnih faza i aktivnosti i njihove povezanosti, posebno doprinosi i veliki broj tajnih djelatnosti, učesnika u realizaciji, i to kako neposrednih, tako i logističkih. To pokazuje koliko složenosti, neizvjesnosti i problema donosi realizacija svakog kriminalističkog prikrivenog projekta i zašto se on spontano i neorganizovano ne može odvijati na efikasan način. U primjeni prikrivenog istražioca postoje i određene specifičnosti i objektivni problemi koji predstavljaju prepreku u njegovoj efikasnoj primjeni. U praksi su izraženi problemi organizacione i finansijske prirode, nedostatak tehničke opremljenosti, neobučenost kadrova i problem malih sredina u kojima bi bilo lako prepoznati prikrivenog istražioca. On predstavlja najsloženiju posebnu istražnu radnju, čija primjena iziskuje ispunjenje najviše uslova, neophodnih za ostvarenje svrhe njegovog određivanja (osiguranje dokaza, predmeta i tragova koji ukazuju na izvršenje krivičnog djela određenih lica, odnosno pripadnika kriminalne grupe i ispunjenje isto tako važnih uslova koji garantuju tajnost). Osim toga, primjena ove radnje traži zaštitu tjelesnog integriteta lica koje se pojavljuje u ulozi prikrivenog istražioca.
Ključne riječi: posebne istražne radnje, prikriveni istražilac, informator, krivični postupak, Bosna i Hercegovina.
Novčana kazna za pravna lica de lege lata i de lege ferenda (II deo)
UDK: 343.271(497.6)
NOVČANA KAZNA ZA PRAVNA LICA DE LEGE LATA I DE LEGE FERENDA (II deo)
Dr Miodrag Bukarica, tužilac Okružnog javnog tužilaštva Banja Luka.
Rezime: U zakonodavstvima zemalja koje poznaju institut odgovornosti pravnih lica za krivična djela, novčana kazna predstavlja standardnu kaznu za pravna lica. Ova kazna se i u sudskoj praksi najčešće izriče, pa je stoga interesantno istražiti da li su zakonodavstva u Bosni i Hercegovini uslove za izricanje novčane kazne postavila na odgovarajući način.
Autor u radu daje pregled uslova za izricanje novčane kazne iz više odabranih zakonodavstava u svijetu i zakonodavstava u Bosni i Hercegovini, te komparativnom metodom i uz primjenu egzaktnih kriterija, ispituje da li uslovi koje propisuju zakonodavstva u Bosni i Hercegovini omogućavaju ostvarenje opšte svrhe izricanja sankcija i svrhe kažnjavanja pravnih lica. Na kraju, iznosi svoj stav o propisanim uslovima, ukazuje na nedostatke i potrebu redefinisanja, te predlaže konkretne izmjene zakonske regulative.
Ključne riječi: srazmjernost, ekonomska snaga, svrha.
Novčana kazna za pravna lica de lege lata i de lege ferenda (I deo)
UDK: 343.271(497.6)
NOVČANA KAZNA ZA PRAVNA LICA DE LEGE LATA I DE LEGE FERENDA (I deo)
Dr Miodrag Bukarica, tužilac Okružnog javnog tužilaštva Banja Luka.
Rezime: U zakonodavstvima zemalja koje poznaju institut odgovornosti pravnih lica za krivična djela, novčana kazna predstavlja standardnu kaznu za pravna lica. Ova kazna se i u sudskoj praksi najčešće izriče, pa je stoga interesantno istražiti da li su zakonodavstva u Bosni i Hercegovini uslove za izricanje novčane kazne postavila na odgovarajući način.
Autor u radu daje pregled uslova za izricanje novčane kazne iz više odabranih zakonodavstava u svijetu i zakonodavstava u Bosni i Hercegovini, te komparativnom metodom i uz primjenu egzaktnih kriterija, ispituje da li uslovi koje propisuju zakonodavstva u Bosni i Hercegovini omogućavaju ostvarenje opšte svrhe izricanja sankcija i svrhe kažnjavanja pravnih lica. Na kraju, iznosi svoj stav o propisanim uslovima, ukazuje na nedostatke i potrebu redefinisanja, te predlaže konkretne izmjene zakonske regulative.
Ključne riječi: srazmjernost, ekonomska snaga, svrha.
(Ne)savjesnost i (ne)poštenje ugovora o kreditu u švajcarskom franku
UDK: 336.717.061
347.455
347.95(497.6)
(NE)SAVJESNOST I (NE)POŠTENJE UGOVORA O KREDITU U ŠVAJCARSKOM FRANKU
Prof. dr Milan Blagojević, sudija Okružnog suda u Banjaluci i redovni univerzitetski profesor ustavnog prava.
Rezime: Predmet ovog rada je nedavna odluka Vrhovnog suda Republike Srpske u kojoj je taj sud po prvi put zauzeo stav o valjanosti ugovora o kreditu u švajcarskom franku. Sud je u toj odluci zauzeo ne samo stav da je valjana odredba tih ugovora o valutnoj klauzuli u švajcarskom franku, već je otišao i dalje od toga rekavši da se radi o dozvoljenoj odredbi koja ovim ugovorima daje karakter aleatornih ugovora. U radu je izloženo kritici ovo stajalište Vrhovnog suda Republike Srpske, s obzirom na to da ugovor o kreditu prema važećem zakonodavstvu nema niti može imati u bilo kom svom dijelu aleatorni karakter.
Ključne riječi: savjesnost, poštenje, nesavjesnost, nepoštenje, ugovor o kreditu, aleatorni ugovor.
Ovlaštena službena lica u krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini
UDK: 343.132/.133(497.6)
OVLAŠTENA SLUŽBENA LICA U KRIVIČNOM POSTUPKU U BOSNI I HERCEGOVINI
Prof. dr Marina M. Simović, sekretar u Ombudsmanu za djecu Republike Srpske i docent na Fakultetu pravnih nauka Panevropskog univerziteta „Apeiron“ u Banjoj Luci.
Prof. dr Vladimir M. Simović, tužilac Tužilaštva Bosne i Hercegovine i vanredni profesor Fakulteta za bezbjednost i zaštitu Nezavisnog univerziteta u Banjoj Luci i Fakulteta pravnih nauka Univerziteta „Vitez“ u Vitezu.
Rezime: Ovlaštena službena lica u Bosni i Hercegovini imaju izuzetno obimnu, složenu i značajnu ulogu u krivičnom postupku. Suština njihove djelatnosti se sastoji u otkrivanju i prijavljivanju krivičnih djela i izvršilaca, kao i preduzimanju niza operativno-kriminalističkih i istražno-dokaznih mjera i radnji u vezi s tim. Ipak, pravo mjesto ovlaštenih službenih lica je u istražnom postupku u kojem je njihova aktivnost, uređena i pravilima kriminalistike, od najvećeg značaja za borbu protiv kriminala. Aktivnost na otkrivanju krivičnih djela i njihovih izvršilaca ovlaštena službena lica preduzimaju po službenoj dužnosti ili po zahtjevu tužioca. Pri tome, ovlaštena službena lica su jedina koja posjeduju sredstva prinude, kao posebno ovlaštenje, u čemu se ogleda najvažnija razlika u odnosu na druge državne organe. Neposredno postupanje ovlaštenih službenih lica propisano je zakonom, čime se izbjegava eventualna samovolja u primjeni zakona.
Ključne riječi: ovlaštena službena lica, policija, krivični postupak, tužilac, sudija.