REFORMA KRIVIČNOG PROCESNOG ZAKONODAVSTVA U BOSNI I HERCEGOVINI – OČEKIVANJA, STVARNOST I PERSPEKTIVE (II deo)

OGLEDI BiH

UDK: 343.1(497.6)
COBISS.SR-ID 133290761

REFORMA KRIVIČNOG PROCESNOG ZAKONODAVSTVA U BOSNI I HERCEGOVINI – OČEKIVANJA, STVARNOST I PERSPEKTIVE
(II deo)
* Prof. dr Sadmir Karović, vanredni profesor za krivičnopravnu naučnu oblast, Pravni fakultet, Univerzitet u Travniku, zaposlen u Državnoj agenciji za istrage i zaštitu.
** Prof. dr Marina Simović, Sekretar Ombudsmena za djecu Republike Srpske, vanredni profesor, Fakultet pravnih nauka Univerziteta „Apeiron”, Banja Luka.

Rezime: U ovom radu pažnja je usmjerena na efikasnost krivičnog postupka sa posebnim osvrtom na efikasnost krivičnoprocesnih subjekata na planu rasvjetljavanja i rješenja konkretne krivične stvari. U vezi navedenog, autori su prepoznali i identifikovali ključne procesne probleme koji se odnose na blagovremeno, efikasno i zakonito otkrivanje i dokazivanje krivičnog djela i krivice. S obzirom na to da je od zadnje opšte reforme krivičnoprocesnog zakonodavstva do danas protekao znatan vremenski period dovoljan za kritičku analizu, ostvaren je kritički osvrt na sve faze krivičnog postupka sa intencijom aktueliziranja i problematiziranja određenih zakonskih rješenja procesne prirode (otkrivačka djelatnost, koncept istrage, standardi dokazivanja, dokazna uloga tužioca, sačinjavanje/podizanje optužnice, kompleksnost otkrivanja i dokazivanja i dr) od kojih neposredno zavisi efikasno i zakonito vođenje i okončanje krivičnog postupka. Takođe, savremeni oblici kriminaliteta, posebno specifični oblici organizovanog kriminala, od zakonodavca zahtijevaju adekvatnost zakonske norme na planu ostvarivanja legitimnog zakonskog cilja koji se odnosi na efikasnu i energičnu borbu protiv kriminaliteta kao složene društvene pojave, te postizanja adekvatnih rezultata krivičnog pravosuđa.
Ključne riječi: krivični postupak, krivično djelo, efikasnost, Bosna i Hercegovina.

Kompleksnost utvrđivanja/dokazivanja krivičnog djela i krivice u glavnom postupku (glavni pretres – dokazni postupak)
Nakon sprovođenja istrage i postupka optuživanja, završava se prethodni postupak, nakon kojeg slijedi glavni postupak, odnosno slijedeća procesna faza, a to je glavni pretres u kojem se pred sud iznosi konkretna krivična stvar u pravom smislu u cilju njenog svestranog i sveobuhvatnog rasvjetljavanja i rješavanja – preduzimanjem određenih krivičnoprocesnih radnji od strane nadležnih krivičnoprocesnih subjekata. Svrha dokazivanja u krivičnom postupku jeste spoznavanje materijalno i procesno pravno relevantnih činjenica, na temelju kojih će onda sud samostalno ili u vezi sa činjeničnim utvrđenjima koja su rezultat njegova vlastitog opažanja – donijeti ispravnu odluku.23) Glavna rasprava ili glavni pretres (eng. trial) najvažniji je stadij krivičnog postupka u okvirima kojeg temeljem iznesenih dokaza i njihove ocjene treba utvrditi činjenice relevantne za donošenje odluke i u konačnici tu odluku i donijeti.24) Nakon potvrđivanja optužnice od strane suda, tačnije od strane sudije za prethodno saslušanje ostvaruje se pravo na odbranu u punom kapacitetu, tako da se optužba, uključujući prikupljene dokaze, kritički preispituje u vezi zadovoljenja restriktivnih zakonskih uslova i dosljedne primjene zakona. Poseban aspekt preispitivanja optužbe i prikupljenih dokaza se ispoljava u tome da li su navedeni dokazi pribavljeni na zakonit način, uvažavajući da je u krivičnoprocesnom zakonodavstvu BiH prihvaćena doktrina (koncept) apsolutnog isključenja nezakonitih dokaza iz spisa. Navedena doktrina, odnosno koncept, po svojoj pravnoj prirodi, isključuje ne samo neposredne ili direktne dokaze, nego i posredne dokaze koji su posredno proizašli iz neposrednih ili direktnih dokaza. To obavezuje nadležnog tužioca da u svim procesnim fazama postupanja posebnu pažnju i interes usmjeri na zakonitost pribavljenih dokaza, s obzirom na zakonski aksiom da se sudska odluka kojom se rješava konkretna krivična stvar, ne može zasnivati na nezakonito pribavljenim dokazima.
Nije sporno da je i u glavnom postupku, odnosno dokaznom postupku, kao centralnom stadiju glavnog pretresa, dokazna uloga, tj. teret dokazivanja na nadležnom tužiocu ali u ovoj procesnoj fazi nadležni tužilac nije dominantan (suveren) kao što je to slučaj u prethodnom postupku (istrazi i postupku optuživanja). Međutim, s druge strane, ostvarivanje materijalne i formalne odbrane podrazumijeva praktičnu operacionalizaciju kataloga zakonom propisanih prava i univerzalnih garancija optuženog lica u krivičnom postupku, tako da u ovoj procesnoj fazi do izražaja u punom smislu riječi dolazi načelo kontradiktornosti. Stranački karakter savremenog krivičnog postupka, osim uz uvažavanje principa monofunkcionalnosti, ostvariće se u punom kapacitetu jedino pod uslovom da se stvore normativne pretpostavke za ostvarivanje procesne ravnopravnosti.25) Suština načela kontradiktornosti se odnosi na svestrano i sveobuhvatno sagledavanje i preispitivanje određene krivične stvari kojom prilikom dvije suprotstavljene stran(k)e, optužbe i odbrane, nastoje u suštini da uvjere sud o postojanju ili nepostojanju krivičnog djela i krivice optuženog lica. Zato treba istaknuti da se dokazi na glavnom pretresu izvode onim redom kojim se, prije svega, daje inicijativa suprotstavljenim stranama u postupku, što potvrđuje zakonski red prema kojem se prvo izvode dokazi optužbe, zatim slijede dokazi odbrane, potom dokazi optužbe kojima se pobijaju navodi odbrane, odnosno dokazi odbrane kojima se iznose odgovori na pobijanje.26)
U anglosaksonskoj pravnoj tradiciji, tačnije u krivičnoprocesnim sistemima koji slijede navedenu pravnu tradiciju koristi se termin, odnosno pojam „van razumne sumnje“ koji se sve više koristi i u naučnoj i stručnoj literaturi u BIH i okruženju. Standard „van razumne sumnje“ konkretno znači da je stanje stvari od strane nadležnih krivičnoprocesnih subjekata u dovoljnoj mjeri utvrđeno i razjašnjeno, te da postoji jedini razuman zaključak o postojanju krivičnog djela i krivice u odnosu na optuženo lice. Takođe, putem ostvarivanja materijalne i formalne odbrane u ovoj procesnoj fazi, funkcija odbrane se ostvaruje kroz opovrgavanje, odnosno pobijanje navoda optužbe, sa posebnom pažnjom na zakonitost prikupljenih dokaza, ali i sa jasno izraženom intencijom potpunog ili djelimičnog oslobađanja od krivice optuženog lica ili eventualno blažeg kažnjavanja u konačnici.
Međutim, analizom strukture krivičnog postupka, posebno cijeneći propisane nadležnosti krivičnoprocesnih subjekata, primjećuje se da je dokazna uloga suda u krivičnom postupku pasivna, te da je dokazni postupak spor dvije suprotstavljene stranke, s jedne strane nadležnog tužioca i, s druge strane, optuženog lica, odnosno njegovog branioca koji ostvaruje formalnu odbranu. U glavnom postupku (glavni pretres/dokazni postupak) dolazi do izražaja kvalitativna komponenta optužnice, tačnije zakonito pribavljeni dokazi na kojima se zasniva optužba. Izvođenjem dokaza nadležni tužilac nastoji da uvjeri sud u postojanje krivice optuženog lica za konkretno krivično djelo. U dokaznom postupku (engl. evidentiary procedure), kao ključnom i najsadržajnijem dijelu glavnog pretresa, preduzimaju se odgovarajuće procesne radnje kojima se daju odgovori na sva pitanja materijalnopravne i procesnopravne prirode kako bi se donijela odluka o krivičnoj stvari (krivično djelo, krivica i krivičnopravna sankcija).27)
Upravo zbog isključive dokazne uloge nadležnog tužioca koja je posebno izražena u dokaznom postupku, značajno je da je on od momenta utvrđivanja osnova sumnje da postoji određeno krivično djelo, aktivno uključen u cjelokupne istražno – dokazne aktivnosti, da rukovodi istragom i da efektivno ostvaruje nadzornu ulogu nad radom ovlaštenih službenih lica na planu sprovođenja krivičnoprocesnih radnji. Ukoliko nadležni tužilac nije aktivno i efektivno uključen u konkretan krivični slučaj, on praktično i ne može dosljedno da sprovodi tužilačku funkciju u vezi krivičnog gonjenja, procesuiranja izvršilaca krivičnih djela, te utvrđivanja, odnosno dokazivanja krivice optuženog lica u dokaznom postupku. Dakle, nadležni tužilac, prije svega, po prirodi svoje tužilačke funkcije, mora da poznaje standarde dokazivanja za svako konkretno krivično djelo, te da shodno tome obezbijedi potrebne, tj. zakonito pribavljene dokaze na kojima se zasniva optužba, a koji se odnose na postojanje obilježja bića konkretnog krivičnog djela.
Kada su u pitanju standardi dokazivanja, evidentno je da u praksi veoma često postoje različita shvatanja i tumačenja standarda dokazivanja između tužilaštva i suda što u konačnici ima negativne posljedice u vezi efikasnosti krivičnog gonjenja, s obzirom da sud svojom odlukom rješava konkretnu krivičnu stvar. Krivičnopravno tumačenje (interpretacija, egzegeza) predstavlja utvrđivanje pravog smisla krivičnopravne norme, u cilju primjene na konkretna činjenična stanja.28) Navedene razlike u shvatanju i primjeni standarda dokazivanja posebno su izražene kod oslobađajućih presuda, gdje u suštini imaju dva dijametralno različita shvatanja standarda dokazivanja tužilaštva i suda. Neusaglašenost ali i neujednačenost u primjeni standarda dokazivanja između tužilaštva i suda, najčešće ide u prilog, odnosno korist optuženom licu. To upućuje na realnu, opravdanu i svrsishodnu potrebu usaglašavanja standarda dokazivanja za svako konkretno krivično djelo, uvažavajući njegov zakonski opis, odnosno objektivno – subjektivna obilježja bića konkretnog krivičnog djela, kako bi se obezbjedila dokazna adekvatnost i kompatibilnost prikupljenih dokaza na planu efikasnog vođenja i okončanja krivičnog postupka.

Zaključak
S obzirom na to da je od zadnje opšte reforme krivičnog procesnog zakonodavstva u Bosni i Hercegovini prošlo dvije decenije, moguće je izvršiti svestranu i sveobuhvatnu kritičku analizu u vezi preispitivanja usvojenih, odnosno prihvaćenih zakonskih rješenja procesne prirode a u vezi njihove adekvatnosti, svrsishodnosti i cjelishodnosti na planu blagovremenog, efikasnog i zakonitog otkrivanja i dokazivanja krivičnih djela i krivice. Intencija autora je da ukažu na određena zakonska rješenja koja zahtijevaju intervenciju zakonodavca, a koja je, po prirodi stvari, potrebno modifikovati i prilagoditi realnim istražno – dokaznim potrebama, uvažavajući osnovna ljudska prava i slobode svakog pojedinca, odnosno katalog prava i univerzalnih garancija osumnjičenog, odnosno optuženog lica u krivičnom postupku. U istrazi, kao prvoj fazi prethodnog postupka, izvršen je kritički osvrt na ulogu tužioca gdje se opravdano nameće potreba adekvatne sudske kontrole prilikom pokretanja i sprovođenja istrage, te njegova znatnija involviranost u sprovođenje krivično-procesnih radnji u cilju prikupljanja zakonitih dokaza. Takođe, naglašena je i veoma značajna istražno – dokazna uloga ovlaštenih službenih lica u istrazi gdje je neophodno posebno apostrofirati njihovu adekvatnu stručnu osposobljenost, odnosno njihovo profiliranje i specijalizaciju.
U radu se artikuliše i apostrofira komponenta efikasnosti krivičnog postupka, ali i tendencija humanizacije savremenog krivičnog postupka koja se ispoljava i operacionalizira kroz dosljednu primjenu kataloga prava i univerzalnih garancija osumnjičenog, odnosno optuženog lica u krivičnom postupku. U tom smislu, specifični oblici organizovanog kriminaliteta i korupcije zbog svoje destruktivne komponente, zavređuju posebnu pažnju i interes naučne, stručne ali i opšte javnosti. Posebna pažnja je usmjerena na prethodni postupak, odnosno istragu i postupak optuživanja, s obzirom na to da od navedenih procesnih faza zavisi i iznošenje krivične stvari i izvođenje optuženog pred sud (glavni postupak).
Pored navedenog, u fokusu interesovanja autora je postupak optuživanja kao druge procesne faze prethodnog postupka, te pravilna priprema, sačinjavanje i podizanje optužnice od strane nadležnog tužioca, zatim institut prethodnih prigovora nakon potvrđivanja optužnice i njegova svrsishodnost i cjelishodnost, uključujući i adekvatnu sudsku kontrolu na planu zadovoljavanja restriktivnih zakonskih uslova, a koja se ispoljava u ovoj fazi kroz djelovanje sudije za prethodno saslušanje. Osim toga, posebna pažnja je usmjerena na kompleksnost utvrđivanja, odnosno dokazivanja postojanja krivičnog djela i krivice u glavnom postupku (glavni pretres – dokazni postupak), kao i krivičnoprocesnom odnosu između glavnih procesnih subjekata na planu rasvjetljavanja i rješenja konkretne krivične stvari, te donošenja ispravne i zakonite sudske odluke.
Iz navedenog proizlazi da je otkrivanje i dokazivanje postojanja određenog krivičnog djela i krivice, uvažavajući procesne faze postupanja, a u skladu sa restriktivnim zakonskim uslovima, izuzetno zahtjevan, izazovan i kompleksan postupak, koji po prirodi krivične stvari od nadležnih krivičnoprocesnih subjekata zahtijeva dosljednu primjenu zakona na planu rješenja krivičnoprocesnog zadatka. Intencija autora je da bar ukaže i skrene pažnju na pitanje (ne)adekvatnosti određenih zakonskih rješenja procesne prirode i inicira određene svrsishodne intervencije zakonodavca na planu budućih izmjena i dopuna Zakona o krivičnom postupku, a u ciju postizanja adekvatnosti zakonske norme koja će u konačnici obezbijediti efikasniji krivični postupak, kao i polučiti očekivane rezultate krivičnog pravosuđa na planu suzbijanja kriminaliteta.

Literatura:
Bejatović, S. (2019). Krivično zakonodavstvo i funkcionisanje pravne države. Zbornik radova Krivično zakonodavstvo i funkcionisanje pravne države. Srpsko udruženje za krivičnopravnu teoriju i praksu, Ministarstvo pravde Republike Srpske, Grad Trebinje, 8-39.
Bubalović, T., Pivić, N. (2018). Sadržaj i pravni učinak optužnice kao najvažnijeg akta tužioca u krivičnom postupku. Krivično zakonodavstvo i funkcionisanje pravne države. Srpsko udruženje za krivičnopravnu teoriju i praksu, Ministarstvo pravde Republike Srpske, Grad Trebinje, 128-149.
Buha, M. (2017). Pravne poteškoće u razgraničavanju krivičnog djela od prekršajnog djela. Crimen, VIII(1). Beograd: Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu, 58-71.
Buha, M. (2021). Ne bis in idem u kaznenim postupcima. Banja Luka: Pravni fakultet Univerziteta u Banja Luci.
Halilović, H. (2010). Predmeti i tragovi kao izvor saznanja o odlučnim činjenicama u krivičnom postupku. Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, Univerzitet u Sarajevu.
Halilović, H. (2019). Krivično procesno pravo, Knjiga druga: Teorija dokaza i radnje dokazivanja u krivičnom postupku. Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, Univerzitet u Sarajevu.
Halilović, H. (2019). Krivično procesno pravo, Knjiga prva: Uvod i temeljni pojmovi, Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, Univerzitet u Sarajevu.
Horvatić, Ž., Derenčinović, Ž., Cvitanović, L. (2016). Kazneno pravo, Opći dio I, Kazneno pravo i kazneni zakon. Zagreb: Pravni fakultet Sveučilišta u Zagrebu.
Ignjatović, Đ., Škulić, M. (2019). Organizovani kriminalitet, treće izmijenjeno i dopunjeno izdanje. Beograd: Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu, Centar za izdavaštvo.
Igrački, J., Ilijić, Lj. (2016). Kriminalitet maloljetnika – stanje u svijetu i Srbiji. Strani pravni život, 60 (1), 185-200.
Karović, S. (2012). Posebne istražne radnje u krivičnom procesnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine. Civitas, 4, 22-34
Karović, S. (2013). Tužilački koncept istrage u krivičnom procesnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine. Zbornik radova Fakulteta pravnih nauka, 4, 161-166.
Karović, S. (2018). Krivičnopravno suzbijanje organizovanog kriminala u Bosni i Hercegovini – mogućnosti, izazovi i perspektive. Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, god. 55, 4, 835-852.
Karović, S., Maloku, A., Shala, S. (2020). Maloljetničko krivično pravo u Bosni i Hercegovini sa osvrtom na krivičnopravni položaj i odgovornost maloljetnika. Kriminalističke teme, 1-2, 107-122.
Karović, S., Orlić, S. (2020). Otkrivačka, istražna i dokazna uloga ovlaštenih službenih lica u kaznenom postupku Bosne i Hercegovine. Policija i sigurnost, 29 (1-2), 112-125.
Karović, S., Simović, M. M. (2020). Rasvjetljavanje i rješenje krivične stvari u krivičnom postupku Bosne i Hercegovine – raskol između normativnog i stvarnog. Godišnjak Fakulteta pravnih nauka, 10 (10), 199-210.
Knežević, S. (2012). Načelo kontradiktornosti (raspravnosti) u krivičnom postupku. Pravo – teorija i praksa, 29 (7-9), 85-98.
Sijerčić-Čolić, H. (2015). Glavni pretres prema zakonima o krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini – neki teoretski i praktični aspekti. Glavni pretres i suđenje u razumnom roku – regionalna krivičnoprocesna zakonodavstva i iskustva u primjeni. Beograd: Misija OEBS-a u Srbiji, 49-63.
Simović, N. M., Simović, M. V., Govedarica, M. (2021). Krivično procesno pravo, Uvod i opšti dio, šesto izmijenjeno i dopunjeno izdanje. Bihać: Pravni fakultet, Univerzitet u Bihaću.
Simović, N. M., Simović, M. V., Govedarica, M. (2021). Krivično procesno pravo II (Krivično procesno pravo – Posebni dio), peto izmijenjeno i dopunjeno izdanje Istočno Sarajevo: Pravni fakultet, Univerzitet u Istočnom Sarajevu.
Stojanović, Z., Škulić, M., Delibašić, V. (2018). Osnovi krivičnog prava, Krivično materijalno pravo, Knjiga I, Beograd: JP Službeni glasnik.
Vuković, I. (2021). Krivično pravo, opšti dio. Beograd: Pravni fakultet, Univerzitet u Beogradu, Centar za izdavaštvo.

Propisi:
Zakon o krivičnom postupku Bosne i Hercegovine, “Službeni glasnik Bosne i Hercegovine”, br. 3/03, 32/03, 36/03, 26/04, 63/04, 13/05, 48/05, 46/06, 76/06, 29/07, 32/07, 53/07, 76/07, 15/08, 58/08, 12/09, 16/09, 93/09, 72/13 i 65/18;
Zakon o krivičnom postupku Federacije Bosne i Hercegovine, “Službene novine Federacije Bosne i Hercegovine”, br. 35/03, 37/03, 56/03, 78/04, 28/05, 55/06, 27/07, 53/07, 09/09, 12/10, 08/13, 59/14 i 74/20;
Zakon o krivičnom postupku Republike Srpske, “Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 53/12, 91/17, 66/18 i 15/21; i
Zakon o krivičnom postupku Brčko distrikta Bosne i Hercegovine, “Službeni glasnik”, br. 10/03, 48/04, 06/05, 12/07, 14/07, 21/07, 27/14, 3/19 i 16/20;
Zakon o zaštiti i postupanju s djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku Republike Srpske, “Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 13/10, 63/11, 61/13;
Zakon o zaštiti i postupanju s djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku Brčko distrikta Bosne i Hercegovine, “Službene novine Brčko distrikta Bosne i Hercegovine”, br. 53/11;
Zakon o zaštiti i postupanju s djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku Federacije Bosne i Hercegovine, “Službene novine Federacije Bosne i Hercegovine”, br. 7/14.

23) Halilović, H. (2010). Predmeti i tragovi kao izvor saznanja o odlučnim činjenicama u krivičnom postupku. Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, Univerzitet u Sarajevu, 52.
24) Halilović, H. (2019). Krivično procesno pravo, Knjiga prva: Uvod i temeljni pojmovi, Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, Univerzitet u Sarajevu, 30.
25) Knežević, S. (2012). Načelo kontradiktornosti (raspravnosti) u krivičnom postupku. Pravo – teorija i praksa, 29 (7-9), Novi Sad: Univerzitet Privredna akademija – Pravni fakultet za privredu i pravosuđe, 94.
26) Sijerčić-Čolić, H. (2015). Glavni pretres prema zakonima o krivičnom postupku u Bosni i Hercegovini – neki teoretski i praktični aspekti. Glavni pretres i suđenje u razumnom roku – regionalna krivičnoprocesna zakonodavstva i iskustva u primjeni. Beograd: Misija OEBS-a u Srbiji, 51.
27) Simović, N. M., Simović, M. V., Govedarica, M. (2021). Krivično procesno pravo II (Krivično procesno pravo – Posebni dio), peto izmijenjeno i dopunjeno izdanje, Istočno Sarajevo: Pravni fakultet, Univerzitet u Istočnom Sarajevu, 87.
28) Vuković, I. (2021). Krivično pravo, opšti dio. Beograd: Pravni fakultet, Univerzitet u Beogradu, Centar za izdavaštvo, 20.