Zabrana političke aktivnosti pripadnicima Vojske Srbije

USTAVNO PRAVO
Zabrana političke aktivnosti pripadnicima Vojske Srbije

Odredbe Zakona o Vojsci Srbije, koje se odnose na zabranu vojnim licima da prisustvuju skupovima političkih stranaka u uniformi i zabranu svake političke aktivnosti izuzev korišćenja aktivnog biračkog prava, u skladu su sa Ustavom RS.I z  o b r a z l o ž e n j a:
Razmatrajući osporene odredbe člana 14. st. 1. i 3. Zakona o Vojsci Srbije („Sl. glasnik RS“, br. 116/07, …74/21 – Odluka US), u smislu navoda i razloga iznetih u inicijativi, Ustavni sud je pošao od ustavnopravnog položaja Vojske Srbije, utvrđenog odredbama čl. 139. do 141. Ustava. Sud najpre konstatuje da se navedene ustavne odredbe o Vojsci Srbije nalaze u Petom delu Ustava o uređenju vlasti i da slede nakon odredaba o državnoj upravi i Zaštitniku građana, a prethode odredbama o sudovima i javnom tužilaštvu. Dakle, sistemski posmatrano, Vojska Srbije se nalazi među ustavnim institucijama koje nisu političke, poput Narodne skupštine, Vlade i predsednika Republike, i koje, zbog prirode svoje osnovne funkcije, imaju jedan zajednički imenitelj: počivaju na načelu depolitizacije, koji je nužan uslov njihove nezavisnosti i nepristrasnosti u postupanju. Načelo depolitizacije podrazumeva neutralnost državnog organa prema bilo kojoj politici (ne samo stranačkoj) i prema političkim ljudima (ne samo stranačkim i političkim funkcionerima), kao i prema svim drugima koji, neposredno ili posredno, učestvuju u političkom odlučivanju i u bilo kojoj političkoj aktivnosti. Takav stav Ustavni sud temelji i na autoritativnom mišljenju zastupljenom u našoj ustavnoj teoriji, prema kome depolitizacija vojske podrazumeva: zabranu rada političkih stranaka u vojsci; zabranu članstva vojnih lica u političkim strankama; isključivanje vojnih lica (pripadnika vojske ) iz političkog odlučivanja. Sa depolitizacijom vojske neraskidivo je povezano i načelo profesionalizma vojnih starešina, odnosno vojnih lica, koje podrazumeva i to da ova lica mogu biti odgovorna zvaničnim državnim organima u skladu sa pravom, a nikako drugim subjektima (političkim strankama, lokalnim vlastima i sl). Saglasno odredbi člana 13. Zakona, niko ne sme vršiti uticaj na pripadnika Vojske Srbije da nešto čini ili ne čini suprotno propisima. Ustavni sud dalje ističe da u uslovima pravne države, vojska kao organizacija zasnovana na hijerarhijskom načelu, odnosno centralizovanom komandovanju i poslušnosti, mora biti podvrgnuta demokratskoj i civilnoj kontroli (član 141. stav 1. Ustava).
Ograničenja propisana odredbom člana 14. stav 1. Zakona koja se odnose na zabranu vojnim licima da prisustvuju skupovima političkih stranaka u uniformi i zabranu svake političke aktivnosti izuzev korišćenja aktivnog biračkog prava (vojna lica imaju pravo da biraju ali ne i pravo da se kandiduju za izbor na neku državnu, odnosno javnu funkciju), ima svoje utemeljenje u odredbama Ustava, odnosno služi ostvarenju Ustavom utvrđene svrhe (osnovne funkcije) Vojske Srbije da brani teritorijalni integritet i suverenitet države (član 139. stav 1. Ustava). Ustavni sud smatra da su ovakva ograničenja neophodna radi ostvarenja pune depolitizacije vojske kao nužne pretpostavke za vršenje njene ustavne uloge u demokratskom društvu zasnovanom na vladavini prava. Njima se, po oceni Ustavnog suda, ni u kom slučaju ne zadire u suštinu Ustavom zajemčenog izbornog prava, koje bi, dobrim delom, izgubilo smisao ako bi se ostvarivalo od strane vojnih lica i na taj način, upravo protivno načelima demokratije, podele vlasti i vladavine prava, omogućilo njihovo uključivanje u politički život države.
Imajući u vidu odredbu člana 55. stav 5. Ustava kojom je, između ostalog, utvrđeno da pripadnici vojske ne mogu biti članovi političkih stranaka, a da je politička stranka, prema članu 2. Zakona o političkim strnkama („Sl. glasnik RS“, br. 36/09 i 61/15 – Odluka US), organizacija građana slobodno i dobrovoljno udruženih osnovana radi ostvarivanja političkih ciljeva demokratskim oblikovanjem političke volje građana i učešća na izborima, kao i da je, saglasno izbornim zakonima, politička stranka prevashodno predlagač kandidata za nosioce najviših javnih funkcija u državi, a da učešće svakog kandidata u izbornim aktivnostima (izbornoj kampanji) podrazumeva iznošenje političkih i drugih stavova biračima, Ustavni sud je našao da se ograničenjima političkih aktivnosti na način predviđen osporenom odredbom člana 14. stav 1. Zakona samo za vojna lica (ne odnosi se na civilna lica na službi u Vojsci Srbije) koja, saglasno Ustavu i Zakonu, moraju da budu politički neutralna, ne dovodi u pitanje povreda odredaba čl. 52 . i 53. Ustava kojima se jemče izborno pravo i pravo građana na učešće u upravljanju javnim poslovima.
(Rešenje Ustavnog suda Srbije, Uz. 54/21 od 13. VII 2023)